Poradnia Prawa Żywnościowego
Certyfikacja żywności
Komunikacja między producentem żywności i konsumentem możliwa jest dzięki odpowiedniemu oznakowaniu środka spożywczego. Etykieta jest komunikatem skierowanym do konsumenta, w którym producent przekazuje konsumentowi informację o sobie i o produkcie. Celem etykietowania żywności jest informowanie o producencie, składzie i właściwościach środka spożywczego. Są to obowiązkowe informacje na tema żywności określone w art. 9 rozporządzenia 1169/2011 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności. Obecnie konsumenci są jednak bardziej wymagający i chcą wiedzieć więcej, np.: czy produkt został wytworzony zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, jaka jest historia produktu, poczynając od miejsca i warunków chowu zwierząt lub uprawy roślin. Coraz większe znaczenie mają zatem dodatkowe, w stosunku do obowiązkowych, informacje o produkcie, których dotyczy w szczególności certyfikacja żywności.
Certyfikacja jest to proces, w którym instytucja certyfikująca zapewnia, że produkt jest zgodny z odpowiednim standardem. Takie zapewnienie jest nazywane certyfikatem i stanowi dla odbiorcy (pośrednika, konsumenta) dowód, że producent spełnia określone normy. System certyfikacji obejmuje natomiast procedury i zarządzanie certyfikacją (np. audyt), w tym normy będące przedmiotem certyfikacji. System certyfikacji oznacza system weryfikacji przez osobę trzecią, który poświadcza, że produkt, proces lub działalność przedsiębiorcy spełniają określone wymogi, umożliwia stosowanie odpowiedniego oznakowania dotyczącego zrównoważonego charakteru, i którego warunki, w tym wymogi, są publicznie dostępne i spełniają następujące kryteria:
(i) system jest otwarty na przejrzystych, sprawiedliwych i niedyskryminacyjnych warunkach dla wszystkich przedsiębiorców, którzy chcą i są w stanie spełnić wymogi systemu;
(ii) wymogi systemu opracowuje właściciel systemu w porozumieniu z odpowiednimi ekspertami i zainteresowanymi stronami; (iii) system określa procedury postępowania w przypadku niezgodności z wymogami systemu i przewiduje wycofanie lub zawieszenie stosowania przez przedsiębiorcę oznakowania dotyczącego zrównoważonego charakteru w przypadku niezgodności z wymogami systemu; oraz
(iv) monitorowanie przestrzegania przez przedsiębiorcę wymogów systemu podlega obiektywnej procedurze i jest prowadzone przez stronę trzecią, której kompetencje i niezależność zarówno od właściciela systemu, jak i od przedsiębiorcy, opierają się na normach i procedurach międzynarodowych, unijnych lub krajowych (art. 2 lit. r dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym).
Systemy certyfikacji są realizowane przez instytucje certyfikujące, które powinny być podmiotami niezależnymi w stosunku do uczestników obrotu, w tym żywnością. Instytucja certyfikująca może prowadzić systemy certyfikacyjne na podstawie akredytacji, czyli upoważnienia wydanego przez odpowiedni organ (np. rządowy), w którym zapewnia on, że instytucja certyfikująca posiada odpowiednie kompetencje w zakresie certyfikacji zgodnie z wytycznymi ISO, Unii Europejskiej lub innej jednostki.
Zgodnie z rozporządzeniem 1169/2011 etykietowanie oznacza wszelkie napisy, dane szczegółowe, znaki handlowe, nazwy marek, ilustracje lub symbole odnoszące się do danego środka spożywczego i umieszczone na wszelkiego rodzaju opakowaniu, dokumencie, ulotce, etykiecie, opasce lub pierścieniu towarzyszącym takiej żywności lub odnoszącym się do niej (art. 2 ust. 2 lit. j). Na etykiecie środka spożywczego powinny znaleźć się obowiązkowe informacje. Poza nimi mogą być umieszczane inne komunikaty na zasadzie dobrowolności. Zgodnie z art. 36 ust. 2 rozporządzenia 1169/2011 informacje na temat żywności przekazywane na zasadzie dobrowolności muszą spełniać następujące wymogi:
a) nie mogą wprowadzać konsumenta w błąd;
b) nie mogą być niejednoznaczne ani dezorientować konsumenta; oraz
c) muszą być, w stosownych przypadkach, oparte na odpowiednich danych naukowych.
Znaki certyfikujące umieszczane są na etykiecie środka spożywczego na zasadzie dobrowolności. O ich formie decyduje instytucja certyfikująca w ramach systemu certyfikacji. Znak certyfikujący (np. w formie symbolu) jest natomiast komunikatem informującym o posiadaniu przez producenta danego środka spożywczego odpowiedniego certyfikatu. O ile certyfikat jest dokumentem zapewniającym, że jest zgodny z odpowiednim standardem (normą), o tyle znak certyfikujący jest to informacja (zazwyczaj w formie symbolu) o posiadaniu takiego dokumentu i podleganiu systemowi certyfikacji znajdująca się na etykiecie produktu. Certyfikat jest zatem dokumentem wykorzystywanym w relacjach B2B, natomiast znak certyfikujący znajdujący się na etykiecie produktu informuje o posiadaniu certyfikatu. Można wyróżnić systemy certyfikacji: międzynarodowe, unijne i krajowe oraz publiczne i prywatne. Systemy publiczne oparte są na unijnych i krajowych aktach prawnych, natomiast prywatne systemy certyfikacji tworzone są przez podmioty pozarządowe.
Do prywatnych międzynarodowych systemów certyfikacji zalicza się:
- Global Food Safety Initiative (GFSI),
- British Retail Consortium,
- International Featured Standards (IFS),
- Safe Quality Food,
- GlobalGAP,
- Fundację FSSC.
Publiczne systemy certyfikacji w Unii Europejskiej realizują strategię „od pola do stołu” stanowiącą jeden z filarów Europejskiego Zielonego Ładu oraz są ściśle związane z koncepcją zrównoważonego systemu żywnościowego. Certyfikacja i systemy certyfikacji mają służyć budowaniu łańcucha żywnościowego, który działa na rzecz konsumentów, producentów, klimatu i środowiska. Certyfikacja publiczna w UE oparta jest na regulacjach prawnych UE ustanawiających cele i zasady certyfikacji. Poza nią funkcjonuje certyfikacja prywatna. W 2010 roku oszacowano, że w ramach wspólnego rynku funkcjonuje ponad czterysta systemów prywatnych. Publiczne systemy certyfikacji w UE tworzone na poziomie krajowym nazywane są systemami jakości. Systemy jakości mają spełniać następujące kryteria:
(i) specyfika produktu końcowego wytworzonego w ramach takich systemów wynika z jasnego wymogu zagwarantowania któregokolwiek z następujących elementów: określonych właściwości produktu, określonych metod uprawy lub produkcji lub jakości produktu końcowego, która w sposób znaczący przewyższa normy handlowe dotyczące danego produktu w zakresie zdrowia publicznego, zdrowia zwierząt lub roślin, dobrostanu zwierząt lub ochrony środowiska;
(ii) system jest otwarty dla wszystkich producentów;
(iii) system obejmuje obowiązujące specyfikacje produktów, a zgodność z tymi specyfikacjami jest weryfikowana przez organy publiczne lub niezależny organ kontroli;
(iv) system jest przejrzysty i zapewnia pełną identyfikowalność produktów.
Prywatne systemy certyfikacji mają być zgodne z wytycznymi Unii dotyczącymi najlepszych praktyk w zakresie funkcjonowania dobrowolnych systemów certyfikacji. Zgodnie z nimi powinny w szczególności spełniać następujące wymogi:
- jasno określać swoje cele społeczne, środowiskowe, gospodarcze i prawne;
- jasno określać zakres stosowania systemu w odniesieniu do produktów lub procesów;
- umożliwiać swobodny dostęp do specyfikacji produktów objętych systemem;
- systemy stosujące logo lub etykiety powinny informować na opakowaniu produktu lub w punkcie sprzedaży, gdzie konsumenci mogą uzyskać bliższe informacje na temat danego systemu np. adres strony internetowej;
- wszystkie gwarantowane zalety powinny opierać się na obiektywnych i sprawdzalnych dowodach oraz uzasadnionej naukowo dokumentacji;
- systemy działające w różnych krajach i regionach powinny dostosować swoje wymogi do odpowiednich lokalnych warunków rolno-środowiskowych, społeczno-ekonomicznych i prawnych oraz do obowiązujących praktyk rolniczych, zapewniając – niezależnie od tych warunków – spójne wyniki;
- systemy powinny zawierać uregulowania umożliwiające udział w systemie i promowanie drobnym producentom. Unia Europejska ustanowiła zasady certyfikacji i funkcjonowania publicznych systemów certyfikacji w odniesieniu do produktów pochodzących z ekologicznej działalności rolniczej oraz produktów regionalnych.
Certyfikacja dotycząca produktów pochodzących z ekologicznej działalności rolniczej zmierza do zapewnienia konsumenta, że środek spożywczy został wyprodukowany zgodnie z zasadami i normami określonymi w rozporządzeniu 2018/848, na podstawie którego celem produkcji ekologicznej jest (art. 4):
a) przyczynianie się do ochrony środowiska i klimatu;
b) utrzymywanie długotrwałej żyzności gleby;
c) przyczynianie się do wysokiego poziomu różnorodności biologicznej;
d) znaczne przyczynianie się do utrzymania nietoksycznego środowiska;
e) przyczynianie się do wysokich norm dobrostanu zwierząt oraz – w szczególności – do zaspokajania potrzeb behawioralnych charakterystycznych dla danego gatunku zwierząt;
f) zachęcanie do stosowania krótkich łańcuchów dostaw i produkcji lokalnej w różnych obszarach Unii;
g) zachęcanie do zachowania ras rzadkich lub lokalnych ras zagrożonych wyginięciem;
h) przyczynianie się do rozwoju podaży materiału genetycznego roślin dostosowanego do szczególnych potrzeb i celów rolnictwa ekologicznego;
i) przyczynianie się do wysokiego poziomu różnorodności biologicznej, w szczególności poprzez stosowanie zróżnicowanego materiału genetycznego roślin, takiego jak ekologiczny materiał heterogeniczny i odmiany ekologiczne nadające się do produkcji ekologicznej;
j) wspieranie rozwoju ekologicznej hodowli roślin, aby przyczyniać się do sprzyjających perspektyw gospodarczych dla sektora ekologicznego.
Produkty chronione oznaczeniami geograficznymi widnieją w odpowiednich rejestrach prowadzonych przez Komisję Europejską. W ramach systemu funkcjonują: Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG), oznaczenie geograficzne (OG).
Do polskich systemów jakości należą:
- „Jakość Tradycja”,
- Integrowana Produkcja Roślin,
- System Jakości Wołowiny (QMP),
- System Jakości Wieprzowiny PQS,
- System Gwarantowanej Jakości Żywności,
- Tradition And Quality.
W Wytycznych UE dotyczących najlepszych praktyk dla dobrowolnych systemów certyfikacji produktów rolnych i środków spożywczych wskazano, że systemy certyfikacji mogą przynieść następujące korzyści:
- dla pośredników w łańcuchu dostaw żywności - zyskują gwarancję przestrzegania norm przez producentów oraz ochronę reputacji produktu i jego zalet gwarantowanych na etykiecie;
- dla producentów – zyskują większy dostęp do rynku przez wzrost wydajności i zmniejszenie kosztów transakcji;
- dla konsumentów - otrzymują rzetelne i wiarygodne informacje dotyczące właściwości produktu i metod jego wytwarzania oraz identyfikowalności (traceability).
Certyfikacja żywności przyczynia się do budowania zaufania konsumentów do producenta, produktów i sieci handlowych. Współczesny konsument ma wiedzę na temat zdrowia, zmiany klimatu, środowiska, pestycydów, warunków hodowli zwierząt, produkcji ekologicznej itp. Dlatego coraz częściej zwraca uwagę na właściwości produktów żywnościowych związane z identyfikowalnością, pochodzeniem, sposobem produkcji żywności, neutralnością klimatyczną, czy zrównoważonym rozwojem. Certyfikacja buduje też zaufanie między producentami, dostawcami i sprzedawcami. Systemy certyfikacji niewątpliwie przyczyniają się do umacniania renomy produktu, a w konsekwencji późniejszego generowania zysków.
Warunkiem sukcesu jest właściwe zaprojektowanie i przejrzystość systemu certyfikacji (np. z wykorzystaniem kodu QR i przystępnej strony internetowej, zwierającej czytelne informacje o systemie, standardach, identyfikowalności, neutralności klimatycznej itp.). Oczywiście wdrożenie programu certyfikacji wiąże się z kosztami dla producenta, które warto ponieść z uwagi na potencjalne korzyści. Podczas takiego wdrażania niewątpliwie warto wziąć pod uwagę wytyczne UE dotyczące najlepszych praktyk dla dobrowolnych systemów certyfikacji produktów rolnych i środków spożywczych (2010/C 341/04), zgodnie z którymi:
1. systemy powinny być otwarte dla wszystkich uczestników na podstawie przejrzystych i niedyskryminujących kryteriów;
2. systemy powinny dysponować strukturą nadzoru, która umożliwia wkład wszystkich uczestników łańcucha żywieniowego w rozwój systemu i w proces decyzyjny;
3. kierownicy systemów funkcjonujących w różnych krajach i regionach powinni ułatwiać wszystkim zainteresowanym podmiotom z tych regionów udział w tworzeniu tych systemów;
4. wymogi danego systemu powinny być opracowywane przez komitety techniczne ekspertów i przedkładane szerszemu gronu zainteresowanych podmiotów w celu otrzymania uwag;
5. prowadzący systemy certyfikacji powinni zapewnić udział zainteresowanych podmiotów w tworzeniu kryteriów i list kontrolnych do celów inspekcji;
6. prowadzący systemy powinni przyjąć podejście ukierunkowane na stały rozwój, w którym działają procedury przekazywania informacji zwrotnej służące regularnemu przeglądowi zasad i wymogów z uwzględnieniem uczestnictwa zainteresowanych stron; w tworzenie systemu powinni być zaangażowani w szczególności jego uczestnicy;
7. zmiany w wymogach systemu mogą być wprowadzane jedynie wtedy, gdy są uzasadnione oraz powinny być w sposób przejrzysty komunikowane uczestnikom;
8. wszelkie dokumenty związane z danym systemem (w tym strona internetowa) powinny zawierać dane kontaktowe;
9. należy ustanowić procedurę przyjmowania uwag dotyczących systemu i odpowiadania na nie;
10. systemy powinny jasno określać swoje cele społeczne, środowiskowe, gospodarcze i prawne;
11. gwarantowane zalety i wymogi systemów powinny być wyraźnie powiązane z jego celami;
12. zakres stosowania systemu w odniesieniu do produktów lub procesów powinien zostać jasno określony;
13. dostęp do specyfikacji produktów objętych danym systemem powinien być swobodny (np. na stronie internetowej);
14. prowadzący systemy certyfikacji funkcjonujące w różnych krajach powinni zapewnić tłumaczenie specyfikacji;
15. specyfikacje systemów powinny być przejrzyste, dostatecznie szczegółowe i łatwo zrozumiałe;
16. systemy stosujące logo lub etykiety powinny informować na opakowaniu produktu lub w punkcie sprzedaży, gdzie konsumenci mogą uzyskać bliższe informacje na temat danego systemu np. adres strony internetowej;
17. systemy muszą wyraźnie określać (np. na stronie internetowej), czy wymagają certyfikacji przez niezależne jednostki i przedstawić dane kontaktowe jednostek certyfikujących, które jej dokonują;
18. wszystkie gwarantowane zalety powinny opierać się na obiektywnych i sprawdzalnych dowodach oraz uzasadnionej naukowo dokumentacji; dokumenty te powinny być ogólnie dostępne np. na stronie internetowej;
19. systemy działające w różnych krajach i regionach powinny dostosować swoje wymogi do odpowiednich lokalnych warunków rolno-środowiskowych, społeczno-ekonomicznych i prawnych oraz do obowiązujących praktyk rolniczych, zapewniając – niezależnie od tych warunków – spójne wyniki;
20. w systemach należy jasno wskazywać (np. na stronie internetowej) czy, gdzie i w jakim zakresie ich specyfikacje wykraczają poza wymogi prawne obowiązujące w danej dziedzinie.
(Zob. ekspertyza sporządzona przez prof. Tomasza Srogosza Rola certyfikacji żywności w politykach publicznych i strategiach zrównoważonego rozwoju - UE, Polska, kontekst międzynarodowy na zlecenie Doliny Rolniczej 4.0)
Kontakt
radca prawny
dr hab. Tomasz Srogosz
t.srogosz@jwms.pl