Poradnia Prawa Żywnościowego
Zero tolerancji dla pozostałości pestycydów - i co dalej?
Weszło w życie rozporządzenie Ministra Zdrowia, które ustanawia szczególne wymagania dla środków spożywczych dotyczące pozostałości substancji czynnych środków ochrony roślin, czyli pestycydów. Rozporządzenie ma obowiązywać do 8 czerwca 2027 roku. Dotyczy czterech substancji, których pozostałości mogą występować w warzywach i owocach – karbendazimu, benomylu, glufosynatu i tiofanatu metylowego. Rozporządzenie wydane zostało po konsultacjach Ministerstwa Zdrowia z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie konieczności wprowadzenia ograniczeń i dodatkowych wymagań dla żywności w celu ochrony zdrowia konsumentów, a przede wszystkim dzieci, kobiet w ciąży, seniorów i osób przewlekle chorych.
Warto pokrótce przedstawić poszczególne substancje:
1. glufosynat: środek chwastobójczy (herbicyd), który niszczy zielone części roślin w wyniku blokowania syntezy glutaminy; służy do zwalczania szerokiego spektrum chwastów; substancja ta jest sklasyfikowana jako toksyczna dla rozrodczości kategorii 1B.
2. tiofanat metylowy, karbendazim i benomyl: substancje grzybobójcze ściśle powiązane, ponieważ tiofanat metylowy i benomyl metabolizują do karbendazimu; tiofanat metylowy jest sklasyfikowany jako substancja toksyczna dla rozrodczości kategorii 2 oraz mutagenna kategorii 2, a także został zidentyfikowany jako substancja zaburzająca funkcjonowanie układu hormonalnego u ludzi, natomiast karbendazim i benomyl są sklasyfikowane jako substancje toksyczne dla rozrodczości kategorii 1B oraz mutagenne kategorii 1B.
Projekt regulacji Komisji Europejskiej utrzymujący niektóre NDP (najwyższe dopuszczalne poziomy) dla tych substancji był przedmiotem sprzeciwu Parlamentu Europejskiego (rezolucja w dniu 18 września 2024 r.). Parlament Europejski odrzucił propozycje Komisji zezwalające na tolerancje importowe dla cyprokonazolu i spirodiklofenu w takich produktach, jak zboża, nasiona, mięso, wątroba i nerki, a także dla benomylu, karbendazymu i tiofanatu metylowego w niektórych produktach, takich jak cytryny, limonki i mandarynki. Podkreślono, że produkty rolne importowane z krajów spoza UE muszą spełniać te same standardy, co produkty wytwarzane w UE, aby zapewnić równe warunki konkurencji. Zezwolenie na wyższe maksymalne poziomy pozostałości w imporcie zagroziłoby również zdrowiu obywateli w Europie i krajach produkujących. Komisja musi teraz wycofać swoje propozycje. Posłowie wezwali Komisję do przedstawienia nowego projektu, który obniży wszystkie maksymalne poziomy pozostałości do granicy oznaczalności (najniższej ilości, przy której można je wykryć) lub do wartości domyślnej 0,01 mg/kg. Mimo to do tej pory Komisja Europejska utrzymała dotychczasowe szkodliwe NDP, które zgodnie z opinią EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności) prowadzą do przekroczenia progów toksykologicznych w przypadku niektórych produktów roślinnych.
Komisja Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO uznała ponadto, że żaden NDP dla karbendazimu nie jest bezpieczny. W listopadzie 2025 r. wycofała wszystkie NDP dla karbendazimu, benomylu i tiofanatu metylowego.
Nie jest tajemnicą, że ograniczenia wynikające z rozporządzenia dotyczą substancji powszechnie używanych w krajach Mercosur, gdzie także stosuje się np. atrazynę, chloropiryfos i tiachlopryd. Z tego też względu zakres przedmiotowy rozporządzenia będzie zapewne w przyszłości porozszerzany, a faktycznym skutkiem rozporządzenia jest zakaz wprowadzania do obrotu na terytorium Polski warzyw i owoców, w których występują szkodliwe substancje wymienione w rozporządzeniu. Takie rozwiązania jak do tej pory nie zostały przyjęte na poziomie Unii Europejskiej. Polskie władze wprowadziły restrykcyjne ograniczenia na okres jednego roku z myślą o poszerzeniu w tym czasie zakazów w skali Unii Europejskiej. Warto zatem śledzić prace instytucji Unii Europejskiej, biorąc pod uwagę szczególnie to, że atmosfera panująca w Parlamencie Europejskim sprzyjała do tej pory opracowywaniu analogicznych zakazów.
Oto nowe NDP w Polsce:
1/ najwyższy dopuszczalny poziom pozostałości karbendazimu i benomylu (suma tych dwóch związków jest wyrażona jako karbendazim) – 0,01 mg/kg;
2/ najwyższy dopuszczalny poziom pozostałości glufosynatu (suma izomerów glufosynatu, jego soli i jego metabolitów – kwasu 3-[hydroksy(metylo)-fosfinylo]propionowego (MPP) i N-acetylo--glufosynatu (NAG) – jest wyrażona jako glufosynat) – 0,03 mg/kg;
3/ najwyższy dopuszczalny poziom pozostałości tiofanatu metylowego – 0,01 mg/kg.
Kontakt
radca prawny
dr hab. Tomasz Srogosz
t.srogosz@jwms.pl