Poradnia Prawa Żywnościowego
Certyfikacja ekologiczna
1. uwagi ogólne
2. produkcja ekologiczna
3. logo i znakowanie
4. certyfikacja
1. uwagi ogólne
Ramy prawne i zasady certyfikacji ekologicznej zostały ustanowione w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/848 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych, uzupełnionym w Polsce ustawą o rolnictwie ekologicznym i produkcji ekologicznej. Certyfikacja dotycząca produktów pochodzących z ekologicznej działalności rolniczej ma zapewnić konsumenta, że środek spożywczy został wyprodukowany zgodnie z zasadami i normami określonymi w rozporządzeniu 2018/848, czyli ekologicznie. Zasady i cele certyfikacji wynikają ściśle z polityki UE w zakresie zrównoważonej produkcji żywności objętej strategią „od pola do stołu”.
2. produkcja ekologiczna
Zgodnie z rozporządzeniem 2018/848 celem produkcji ekologicznej jest:
a) przyczynianie się do ochrony środowiska i klimatu;
b) utrzymywanie długotrwałej żyzności gleby;
c) przyczynianie się do wysokiego poziomu różnorodności biologicznej;
d) znaczne przyczynianie się do utrzymania nietoksycznego środowiska;
e) przyczynianie się do wysokich norm dobrostanu zwierząt oraz – w szczególności – do zaspokajania potrzeb behawioralnych charakterystycznych dla danego gatunku zwierząt;
f) zachęcanie do stosowania krótkich łańcuchów dostaw i produkcji lokalnej w różnych obszarach Unii;
g) zachęcanie do zachowania ras rzadkich lub lokalnych ras zagrożonych wyginięciem;
h) przyczynianie się do rozwoju podaży materiału genetycznego roślin dostosowanego do szczególnych potrzeb i celów rolnictwa ekologicznego;
i) przyczynianie się do wysokiego poziomu różnorodności biologicznej, w szczególności poprzez stosowanie zróżnicowanego materiału genetycznego roślin, takiego jak ekologiczny materiał heterogeniczny i odmiany ekologiczne nadające się do produkcji ekologicznej;
j) wspieranie rozwoju ekologicznej hodowli roślin, aby przyczyniać się do sprzyjających perspektyw gospodarczych dla sektora ekologicznego.
Produkcja ekologiczna to zrównoważony system zarządzania oparty na następujących zasadach ogólnych:
a) poszanowanie naturalnych systemów i cykli oraz utrzymanie i polepszanie stanu gleby, wody i powietrza, zdrowia roślin i zwierząt oraz równowagi pomiędzy nimi;
b) ochrona elementów naturalnego krajobrazu, takich jak miejsca dziedzictwa przyrodniczego;
c) korzystanie w odpowiedzialny sposób z energii i zasobów naturalnych, takich jak woda, gleba, materia organiczna i powietrze;
d) produkcja szerokiej gamy wysokiej jakości żywności i innych produktów rolnych i produktów akwakultury, zaspokajających zapotrzebowanie konsumentów na towary produkowane przy wykorzystaniu procesów niestanowiących zagrożenia dla środowiska, zdrowia ludzi, zdrowia roślin ani dla zdrowia i dobrostanu zwierząt;
e) zapewnienie integralności produkcji ekologicznej na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności i paszy;
f) odpowiednie zaprojektowanie procesów biologicznych i zarządzanie nimi, w oparciu o systemy ekologiczne oraz przy użyciu zasobów naturalnych, które są wewnętrzne w stosunku do systemu zarządzania przy zastosowaniu metod, które: (i) wykorzystują żywe organizmy i mechaniczne metody produkcji; (ii) polegają na prowadzeniu upraw w powiązaniu z glebą i prowadzeniu produkcji zwierzęcej w powiązaniu z gruntami rolnymi lub prowadzeniu akwakultury zgodnej z zasadą zrównoważonej eksploatacji zasobów wodnych; (iii) wykluczają stosowanie GMO, produktów wytworzonych z GMO i produktów wytworzonych przy użyciu GMO, innych niż lecznicze produkty weterynaryjne; (iv) opierają się na ocenie ryzyka, a także stosowaniu środków ostrożności oraz środków zapobiegawczych w stosownych przypadkach;
g) ograniczenie stosowania środków zewnętrznych;
h) dostosowywanie procesu produkcji, w razie konieczności i w ramach rozporządzenia 2018/848 do uwzględnienia stanu sanitarnego, regionalnych różnic w równowadze ekologicznej, klimatu i warunków lokalnych, stopnia rozwoju i szczególnych praktyk gospodarskich;
i) wykluczenie z całego ekologicznego łańcucha żywnościowego klonowania zwierząt, chowu sztucznie wyhodowanych zwierząt poliploidalnych oraz promieniowania jonizującego;
j) zapewnianie wysokiego poziomu dobrostanu zwierząt z uwzględnieniem potrzeb specyficznych dla danego gatunku.
W odniesieniu do działalności rolniczej i akwakultury produkcja ekologiczna opiera się w szczególności na następujących szczegółowych zasadach:
a) utrzymywanie i poprawa życia w glebie i naturalnej żyzności gleby, stabilności gleby, potencjału retencyjnego gleby i jej różnorodności biologicznej, zapobieganie utraty przez glebę materii organicznej, zagęszczaniu i erozji gleby oraz zwalczanie tych zjawisk, a także odżywianie roślin głównie poprzez ekosystem gleby;
b) ograniczenie do minimum wykorzystania nieodnawialnych zasobów i środków zewnętrznych;
c) recykling odpadów i produktów ubocznych pochodzenia roślinnego i zwierzęcego jako materiału w produkcji roślinnej i zwierzęcej;
d) utrzymywanie zdrowia roślin poprzez stosowanie środków zapobiegawczych, w szczególności takich jak dobór odpowiednich gatunków, odmian lub materiału heterogenicznego odpornych na szkodniki i choroby, odpowiedni płodozmian, metody mechaniczne i fizyczne oraz ochrona naturalnych wrogów szkodników;
e) stosowanie nasion i zwierząt charakteryzujących się dużą różnorodnością genetyczną, odpornością na choroby i długowiecznością;
f) uwzględnienie w wyborze odmian roślin właściwości specyficznych systemów produkcji ekologicznej, w szczególności wydajności agronomicznej, odporności na choroby, dostosowania do różnorodnych lokalnych warunków glebowych i klimatycznych oraz uwzględniając naturalne bariery krzyżowania;
g) stosowanie ekologicznego materiału rozmnożeniowego roślin, takiego jak materiał rozmnożeniowy roślin ekologicznego materiału heterogenicznego, oraz odmian ekologicznych nadających się do produkcji ekologicznej;
h) produkcja odmian ekologicznych przy wykorzystaniu naturalnych zdolności do rozmnażania oraz skupienie się na utrzymaniu w granicach naturalnych barier krzyżowania;
i) stosowanie przez rolników materiału rozmnożeniowego roślin uzyskanego z ich własnych gospodarstw w celu rozwoju zasobów genetycznych dostosowanych do szczególnych warunków produkcji ekologicznej;
j) uwzględnienie w wyborze ras zwierząt wysokiego stopnia różnorodności genetycznej, zdolności zwierząt do dostosowania się do warunków lokalnych, ich wartości hodowlanej, długowieczności, żywotności oraz odporności na choroby lub problemy zdrowotne;
k) prowadzenie produkcji zwierzęcej dostosowanej do lokalnych warunków i powiązanej z gruntami rolnymi;
l) stosowanie praktyk hodowli zwierząt wzmacniających układ odpornościowy i naturalny system obrony przed chorobami, w tym poprzez zapewnienie regularnego ruchu oraz dostępu do obszarów na otwartej przestrzeni i pastwisk;
m) żywienie zwierząt gospodarskich paszą ekologiczną złożoną ze składników pochodzenia rolnego uzyskanych w produkcji ekologicznej oraz z naturalnych substancji nierolniczych;
n) wytwarzanie produktów ekologicznych pochodzenia zwierzęcego od zwierząt chowanych w gospodarstwach ekologicznych przez całe ich życie od momentu urodzenia lub wylęgu;
o) utrzymywanie zdrowia środowiska wodnego oraz jakości otaczających ekosystemów wodnych i lądowych w produkcji akwakultury;
p) żywienie organizmów wodnych paszą pochodzącą ze zrównoważonej eksploatacji zasobów rybackich lub paszą ekologiczną złożoną ze składników pochodzenia rolnego pochodzących z produkcji ekologicznej, w tym akwakultury ekologicznej, oraz z naturalnych substancji nierolniczych;
q) unikanie wszelkich zagrożeń dla gatunków chronionych, które to zagrożenia mogłyby wynikać z produkcji ekologicznej.
Produkcja ekologicznej żywności przetworzonej opiera się, w szczególności na następujących szczegółowych zasadach:
a) produkowanie żywności ekologicznej z ekologicznych składników pochodzenia rolnego;
b) ograniczenie do minimum stosowania dodatków do żywności, składników nieekologicznych pełniących głównie funkcje technologiczne i sensoryczne, jak również mikroelementów oraz substancji pomocniczych w przetwórstwie i tylko w przypadku istotnej potrzeby technologicznej lub do szczególnych celów żywieniowych;
c) wykluczenie substancji i metod przetwarzania mogących wprowadzać w błąd co do prawdziwej natury danego produktu;
d) staranne przetwarzanie żywności ekologicznej, najlepiej przy zastosowaniu metod biologicznych, mechanicznych i fizycznych;
e) wykluczenie żywności zawierającej wytworzone nanomateriały lub składającej się z nich.
1. logo i znakowanie
Logo produkcji ekologicznej Unii Europejskiej może być używane w znakowaniu oraz w prezentacjach i reklamach produktów zgodnych z rozporządzeniem 2018/848. Logo produkcji ekologicznej Unii Europejskiej może być również stosowane do celów informacyjnych i edukacyjnych związanych z istnieniem i reklamą samego logo jako takiego, pod warunkiem że takie zastosowanie nie wprowadzi konsumentów w błąd co do ekologicznej produkcji określonych produktów. Używanie logo produkcji ekologicznej Unii Europejskiej w przypadku produktów przywożonych z państw trzecich nie jest obowiązkowe.
Etykieta produktu ekologicznego musi zawierać:
- unijne logo produkcji ekologicznej, numer identyfikacyjny jednostki certyfikującej;
- oznaczenie miejsca, w którym wyprodukowano nieprzetworzone produkty rolnicze, z których wytworzono końcowy produkt:
- „rolnictwo UE”, gdy surowiec rolniczy został wyprodukowany w UE,
- „rolnictwo spoza UE”, gdy surowiec rolniczy został wyprodukowany w kraju trzecim,
- „rolnictwo UE/spoza UE”, gdy część surowców wyprodukowano w UE, a część w kraju trzecim.
Oznaczenie miejsce pochodzenia może być zastąpione lub uzupełnione nazwą kraju np.: „Rolnictwo Polska”, jeśli wszystkie surowce, z których wytworzono produkt, wyprodukowano w tym kraju. Stosowanie terminów sugerujących, że produkt jest wytworzony zgodnie z ekologiczną metodą produkcji (np. ekologiczny, organic) oraz ich pochodnych i wersji skróconych, jak np. "bio" i "eko", jest zastrzeżone wyłącznie dla produktów spełniających wymogi określone w punkcie 2.
4. certyfikacja
Przed wprowadzeniem wszelkich produktów do obrotu jako „ekologiczne” przedsiębiorcy muszą zgłosić swoją działalność właściwym organom. Rejestr podmiotów certyfikujących znajduje się na stronie Inspekcji Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych. O przekazaniu tym podmiotom zadań w zakresie certyfkacji żywności ekologicznej decyduje (w formie decyzji administracyjnej) Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych.
Jednostki certyfikujące upoważnione są do przeprowadzania urzędowych kontroli i wydawania certyfikatów ekologicznych. Kontrola urzędowa i inne czynności urzędowe przeprowadzane przez jednostkę certyfikującą są przeprowadzane przez osoby, które zostały wpisane do rejestru inspektorów rolnictwa ekologicznego. Kontrole, w tym niezapowiedziane, przeprowadzane są w gospodarstawach co najmniej raz w roku, ale jednostki certyfikujące mogą też pobierać próbki produktów i sprawdzać produkty i ich oznakowanie na rynku, np. na targach, w sklepach.
Główny Inspektor IJHARS nadzoruje jednostki certyfikujące i produkcję ekologiczną i w tym zakresie powierza wojewódzkim inspektorom IJHARS przeprowadzanie kontroli u producentów ekologicznych. Kontrole te mają na celu sprawdzenie czy jednostki certyfikujące prawidłowo przeprowadzają kontrole urzędowe oraz czy producenci prowadzą swoją działalność zgodnie z przepisami dotyczącymi rolnictwa ekologicznego.
Producent, który chce być objęty systemem certyfikacji ekologicznej powinien wysłać do wybranej jednostki certfikującej zgłoszenie podjęcia działalności w zakresie rolnictwa ekologicznego. Jednostka certyfikująca, po weryfikacji wniosku, przekazuje jego skan do Wojewódzkiego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych. Może także wystąpić o uzupełnienie lub wyjaśnienie, w wyznaczonym terminie, informacji zawartych w zgłoszeniu działalności lub w dokumentach do niego dołączonych, jeżeli jest to niezbędne do stwierdzenia spełniania określonych w przepisach dotyczących rolnictwa ekologicznego warunków do prowadzenia tej działalności. Wojewódzki Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych rejestruje bez zbędnej zwłoki producenta lub grupę producentów i przesyła do jednostki certyfikującej i do producenta informację o przyjęciu Zgłoszenia. Zgłoszenie działalności w zakresie produkcji ekologicznej jest bezpłatne. Aktualny wykaz producentów ekologicznych znajduje się na stronie IJHARS.
Przejście z konwencjonalnego systemu upraw na ekologiczny nie następuje od razu. Przepisy prawne wymagają od producenta tzw. okresu konwersji, czyli czasu koniecznego do zmiany gospodarowania - pod nadzorem jednostki certyfikującej. W tym okresie producent nie może korzystać ze znakowania produktów jako ekologicznych. Okres konwersji dla upraw rocznych trwa 24 miesiące przed siewem roślin, które mogą uzyskać status produktu ekologicznego, a dla upraw wieloletnich, takich jak sady, plantacje jagodowe, winnice, okres trwa 36 miesięcy przed zbiorem produktów ekologicznych (istnieje możliwość skróceni okresu konwersji na wniosek producenta). Podczas okresu konwersji rolnik musi stosować metody zgodne z zasadami ekologicznego rolnictwa.
W produkcji ekologicznej ważna jest dokładna i właściwa dokumentacja, np. produktów zakupionych i wprowadzonych do obrotu. Ma ona istotne znaczenie podczas kontroli, która może skończyć się nawet cofnięciem certyfikatu, a w konsekwencji utratą finansowania i koniecznością zwrotu dotacji. Dlatego ważne jest doradztwo obejmujące aspekty prawne produkcji ekologicznej.
Kontakt
radca prawny
dr hab. Tomasz Srogosz
t.srogosz@jwms.pl